Verpleeghuizen zijn met ongeveer 10.000 leegstaande kamers – bijna evenveel als de benodigde extra opvangplekken – ook een alternatief voor reguliere opvang

Verpleeghuizen kampen met leegstand. Daardoor dreigen plekken te verdwijnen terwijl komende decennia het aantal kwetsbare ouderen flink toeneemt. Ondertussen zoeken het Rijk en gemeenten naar locaties voor asielopvang. Vluchtelingen tijdelijk in verpleeghuizen huisvesten kan een alternatief zijn. Met de inkomsten kan verpleeghuiscapaciteit worden aangehouden voor ouderen die later deze zorg nodig hebben.

Hotels worden al langer ingezet als noodopvang wanneer reguliere opvanglocaties vol raken. De opgave voor asielopvang is groot door de lange doorlooptijd van asielaanvragen en de gebrekkige doorstroming naar huisvesting. Verpleeghuizen zijn met ongeveer 10.000 leegstaande kamers – bijna evenveel als de benodigde extra opvangplekken – ook een alternatief voor reguliere opvang. Vorige maand stuurde Minister Van den Brink een brief waarin gemeenten worden opgeroepen op korte termijn noodopvang te realiseren. Het huidige tekort van 4.500 plekken loopt op tot 7.900 plekken einde zomer.

Bovendien blijft op deze manier de verpleeghuiscapaciteit voor ouderen beschikbaar wanneer die nodig is. In bepaalde regio’s dreigt komende jaren afbouw van capaciteit door de leegstand en doordat zorgaanbieders inkomsten mislopen. Toch is het aannemelijk dat de behoefte aan verpleeghuisplekken op den duur weer stijgt: het aantal 80-plussers neemt tot 2040 namelijk met 63 procent toe.

Een aantal zorgaanbieders heeft al ervaring met het opvangen van vluchtelingen in verpleeghuizen. Zo heeft zorgaanbieder Careyn in Utrecht op een leegstaande verdieping 28 Oekraïense vluchtelingen opgevangen kort na de inval van Rusland. Zorgaanbieder Topaz verhuurt in Katwijk leegstaande gebouwen voor tijdelijke opvang van ongeveer 80 vluchtelingen. In beide gevallen zijn afspraken gemaakt met instanties zoals de gemeente en het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) om rekening te houden met de behoeften van reguliere bewoners en zorgverleners. Deze instanties zijn onder andere verantwoordelijk voor het bieden van zorg en onderwijs aan vluchtelingen.

Met asielopvang kunnen verpleeghuizen capaciteit behouden
Verpleeghuisaanbieders kunnen het afstoten van locaties voorkomen door de plekken tijdelijk aan te bieden voor asielopvang. De gemiddelde dagelijkse kosten voor noodopvang zijn met 184 euro per bewoner bijna even hoog als het tarief van 197 euro die verpleeghuizen in 2026 ontvangen voor bewoners met de lichtste zorgvraag. Als alle leegstaande kamers ingezet worden voor asielopvang levert dat zorgaanbieders gezamenlijk ongeveer 670 miljoen euro extra per jaar op. Ook delen asielzoekers geregeld kamers met een gezin of onbekenden wat het voor verpleeghuizen financieel nog aantrekkelijker maakt. De tarieven voor asielopvang zijn een stuk hoger dan voor huisvesting van andere doelgroepen, zoals studenten.

Asielopvang levert niet alleen zorgaanbieders geld op waarmee verpleeghuizen behouden blijven, maar draagt ook bij aan integratie van asielzoekers. Zo hebben verpleeghuizen een ontmoetingsruimte waar verbinding tussen nieuwkomers, ouderen en zorgpersoneel ontstaat. Door die verbinding leren asielzoekers ook sneller het Nederlands. Daarnaast kunnen de nieuwe bewoners in het verpleeghuis zo aanschuiven bij de eetmomenten van de ouderen. Enthousiaste nieuwkomers kunnen wellicht ook aan het werk bij de zorgaanbieder.

Dat in een verpleeghuis verbinding ontstaat tussen de oude en nieuwe bewoners merkte Gerard Herbrink al bijna tien jaar geleden als bestuurder bij zorgaanbieder DSV. Hij greep de kans om vluchtelingen met een zorgachtergrond op te leiden tot zorgverleners in Nederland om het personeelstekort te verlichten. De vluchtelingen gingen daadwerkelijk op een verdieping in het verpleeghuis wonen. “In eerste instantie was het idee dat de nieuwe bewoners een hele verdieping voor zichzelf zouden krijgen”, zegt Herbrink. “Uiteindelijk wilden oude bewoners niet meer weg bij de nieuwe bewoners. We hebben de verdieping maar opgesplitst met een tussendeur voor wat privacy van de nieuwe inwonende zorgverleners.”

Zorgbestuurders kunnen samenleving overtuigen van noodzaak
Het vergt lef en een goed verhaal van zorgbestuurders om zich in te zetten voor opvang of integratie van vluchtelingen. Zo was voor Herbrink het opleidingsaspect in een krappe arbeidsmarkt cruciaal om personeel, bewoners en de bredere samenleving te overtuigen van het belang van dit initiatief. Toch leidde een bezoek van Koning Willem-Alexander pas daadwerkelijk tot goedkeuring. Zo vertelt Herbrink dat hun initiatief in eerste instantie veel kritiek kreeg. “Pas nadat de Koning langskwam kreeg ik hierover opeens ook complimenten.”

Eerder kreeg Herbrink het verzoek van de toenmalige burgemeester Jos Wienen om 80 vluchtelingen op te vangen. Omdat hij vreesde dat daar weinig draagvlak voor zou zijn, sloeg hij het verzoek af. Waarschijnlijk remt een gebrek aan draagvlak ook vandaag de dag zorgbestuurders om leegstaande kamers in te zetten voor asielopvang. Het behouden van verpleeghuiscapaciteit voor een toename van zorgbehoevende ouderen in de komende decennia kunnen bestuurders als argument gebruiken om bewoners en omwoners te overtuigen van de noodzaak.

Leegstaande verpleegkamers bieden uitkomst voor gemeenten
In 2024 is de Spreidingswet aangenomen die gemeenten verplicht om voldoende opvanglocaties voor asielzoekers beschikbaar te stellen. De wet stelt dat gemeenten tot verdeling en realisatie van de beoogde landelijke toekomstige behoefte voor opvang moeten komen. Die beoogde behoefte was voor begin dit jaar 103.000 opvangplekken terwijl inclusief noodopvang slechts 75.000 plekken beschikbaar zijn. Uit recent onderzoek van het NRC blijkt dat in januari 196 van de 342 gemeenten niet voldoende opvangplekken hadden.

De tweede cyclus van de Spreidingswet gaat dit jaar in en behelst een kleinere opgave voor capaciteit van 88.000 plekken. Eind dit jaar moeten provincies en gemeenten tot een verdeling van deze opgave komen. Terwijl de gemeenteraadsverkiezingen de realisatie van opvanglocaties heeft vertraagd moeten gemeenten nu op zoek naar locaties voor reguliere opvang en noodopvang van asielzoekers. Voor reguliere opvang en noodopvang kunnen zorgaanbieders met leegstand de uitkomst bieden.

Bron: ABN AMRO