Dat blijkt uit een studie van het Maastricht UMC+

Een medicijn dat vaak wordt voorgeschreven bij chronische maagklachten werkt niet beter dan een placebo. Zelfs een genetische selectie van ‘geschikte’ patiënten maakt geen verschil. Wat wel telt, is of patiënten dénken dat ze het middel krijgen. Dat blijkt uit een studie van het Maastricht UMC+, gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Clinical Gastroenterology and Hepatology. 

Het gaat om nortriptyline, een middel dat oorspronkelijk is ontwikkeld als antidepressivum en vaak wordt ingezet bij mensen met functionele dyspepsie. Deze aandoening veroorzaakt langdurige klachten zoals maagpijn, een opgeblazen gevoel en snel vol zitten, zonder dat artsen een duidelijke lichamelijke oorzaak kunnen vinden. Nortriptyline staat opgenomen in behandelrichtlijnen en geldt als een standaardoptie wanneer andere behandelingen onvoldoende effect hebben. 

Gerichter voorschrijven 
Het bewijs voor de effectiviteit van nortriptyline bij maagklachten is echter niet eenduidig, terwijl sommige patiënten last krijgen van vervelende bijwerkingen. Daarom onderzochten de onderzoekers of het middel beter zou werken wanneer het gerichter wordt voorgeschreven. In de studie kregen alleen patiënten nortriptyline die het middel volgens hun DNA normaal afbreken. Mensen bij wie het medicijn te langzaam wordt verwerkt – en die daardoor een verhoogde kans hebben op bijwerkingen – deden niet mee. 

“We dachten: als dit middel echt werkt, dan moeten we dat juist in deze zorgvuldig geselecteerde groep zien,” zegt hoofdonderzoeker Daniel Keszthelyi, hoogleraar Maag- Darm en Leverziekten bij het MUMC+. Daarom kregen 33 patiënten nortriptyline en 36 patiënten een placebo, zonder dat zijzelf of de onderzoekers wisten wie welk middel gebruikte. “Zo wilden we duidelijkheid scheppen over een behandeling waar al jaren discussie over is.” 

Verrassend resultaat 
Die verwachting kwam niet uit. Patiënten die nortriptyline kregen, knapten niet vaker op dan patiënten die een placebo kregen. Ongeveer de helft van de deelnemers in beide groepen lieten verbetering van de klachten zien. Ook het aantal bijwerkingen verschilde niet tussen beide groepen. 

Dat betekent niet dat het medicijn helemaal niets doet. Bij patiënten die wel verbetering ervoeren met nortriptyline, werd een hogere hoeveelheid van het medicijn in het bloed gemeten. Ook was er een verband met bijwerkingen. “Dat suggereert dat het middel wel degelijk een biologisch effect heeft bij een specifieke subgroep,” legt Keszthelyi uit, “al is deze studie onvoldoende om een algemeen behandelvoordeel aan te tonen.” 

Verwachting maakt het verschil 
Wat dan wel doorslaggevend lijkt, is het geloof van de patiënt. Van de patiënten die dachten dat zij het echte medicijn kregen, rapporteerde meer dan driekwart een verbetering, ongeacht of ze het medicijn of de placebo kregen. 

“Of iemand zich beter voelt, hangt dus eerder samen met wat die verwacht, dan met wat er daadwerkelijk in het pilletje zit,” zegt Keszthelyi. “Dat is de essentie van het placebo-effect. En dat is geen zwakte, maar juist iets waar we ook in de spreekkamer beter gebruik van kunnen maken.” 

Betekenis voor de dagelijkse zorg 
De onderzoekers benadrukken dat de resultaten niet betekenen dat nortriptyline niet meer voorgeschreven moet worden. Wel laten ze zien hoe belangrijk de context van behandeling is: het gesprek met de arts, serieus genomen worden en het gevoel dat er zorgvuldig wordt gekeken naar de klachten. 

“De manier waarop je een behandeling uitlegt en aanbiedt, is al onderdeel van de behandeling,” licht Keszthelyi toe. “In onderzoek proberen we het placebo-effect zo klein mogelijk te houden. In de dagelijkse zorg wil je dat effect juist benutten, omdat het patiënten helpt.” 

Het onderzoek werd uitgevoerd in 11 Nederlandse ziekenhuizen en gefinancierd met een subsidie van ZonMw. Hoofdonderzoeker Daniel Keszthelyi is verbonden aan onderzoeksinstituut NUTRIM van de Universiteit Maastricht en het Maastricht UMC+. 

Bron: Maastricht UMC+