Hoe iemand op medicijnen reageert, hangt voor een groot deel af van zijn DNA

Antidepressiva kunnen helpen bij depressie en angstklachten. Maar welk medicijn het beste werkt, verschilt per persoon. Daarom is het nu vaak een kwestie van uitproberen. ‘Als een medicijn niet goed blijkt te werken, zijn mensen zo weken verder, terwijl ze depressief en angstig zijn‘, zegt onderzoeker Eline Beers. ‘Met behulp van DNA kan dit sneller.’

Hoe iemand op medicijnen reageert, hangt voor een groot deel af van zijn DNA. Dat bepaalt onder andere hoeveel enzymen de lever aanmaakt. En die leverenzymen zorgen er weer voor dat medicijnen in het lichaam worden afgebroken. De meeste mensen hebben een normale hoeveelheid enzymen. Medicijnen worden dan in een normaal tempo afgebroken en werken goed.

Maar niet iedereen heeft evenveel enzymen. Daardoor kan de afbraak van een medicijn te langzaam gaan, waardoor de kans op bijwerkingen groter wordt. Iemand kan ook juist te veel van een bepaald enzym hebben. Dan wordt medicatie sneller afgebroken, waardoor het minder goed of helemaal niet kan werken.

DNA-paspoort voor medicatie
‘Dat je blauwe ogen hebt, wordt ook bepaald door je DNA. Dat zie je gemakkelijk aan de buitenkant. Hoe snel bepaalde enzymen in jouw lever medicijnen verwerken, kun je niet zien’, legt Eline Beers van de afdeling Klinische Chemie van Erasmus MC uit. ‘Maar met een eenvoudige DNA-test kunnen we daar wel snel achter komen. De uitslag komt op een DNA-medicatiepas te staan. Dat wordt ook wel een DNA-paspoort voor medicatie genoemd.’

Artsen en apothekers kunnen deze informatie vervolgens gebruiken bij het kiezen van medicijnen of het bepalen van de juiste dosering. Omdat je DNA niet verandert, kun je deze DNA-medicatiepas je hele leven gebruiken.

Wist je dat…?
Er een onderzoeksgebied is dat kijkt naar hoe verschillen in je DNA de werking van medicijnen kunnen beïnvloeden? Dit heet farmacogenetica.

Er is al veel bewijs dat deze zogeheten farmacogenetische test met name voor het gebruik van antidepressiva goed kan voorspellen hoe iemand bepaalde medicijnen verwerkt. Toch wordt de test nog niet standaard door huisartsen aangevraagd als mensen voor het eerst antidepressiva gebruiken. Er zijn verschillende soorten antidepressiva. Welk middel het beste werkt en welke bijwerkingen iemand krijgt, wordt nu vaak pas duidelijk nadat iemand met een medicijn is begonnen.

‘Je kunt al kort na de start van een antidepressivum bijwerkingen krijgen’, vertelt Beers. ‘Of de klachten minder worden, merk je pas na een paar weken. Als dan blijkt dat het middel onvoldoende werkt, moet het hele proces opnieuw beginnen met een ander medicijn. Met een DNA-test kunnen de juiste medicatie en dosering in principe veel sneller worden vastgesteld. Zo kun je écht medicatie op maat geven.’

Landelijk onderzoek
Daarom onderzoeken Beers en haar collega’s binnen het landelijke P4CARE-project op grote schaal of farmacogenetisch testen effectief en kosteneffectief is. In de DNA-medicatiepas worden in totaal zes enzymen onderzocht. Deze enzymen zijn betrokken bij de afbraak van verschillende medicijnen die de huisarts vaak voorschrijft, zoals de bètablokker metoprolol, de bloedverdunner clopidogrel, maagzuurremmers, statines en pijnmedicatie zoals tramadol.

Tijdens het onderzoek richten de onderzoekers zich alleen op antidepressiva. Ook onderzoeken zij hoe de test het beste kan worden ingevoerd in de eerstelijnszorg, dus bij huisartsen en apothekers. Hierbij kijken ze naar het hele proces, van het aanvragen van de test tot het verwerken van de uitslag. Aan het onderzoek doen ongeveer 240 huisartsen en 130 apothekers mee.

Een jaar volgen
Het doel is om 2200 mensen die beginnen met antidepressiva een jaar lang te volgen. Een deel van de deelnemers krijgt vóór de start van de behandeling een DNA-test. Zij nemen zelf wangslijm of speeksel af en sturen dit op voor analyse. Binnen een week ontvangen zij de uitslag in de vorm van een DNA-medicatiepas. Op basis van de uitkomsten krijgen zij medicatie voorgeschreven.

Een andere groep krijgt de gebruikelijke zorg zonder de DNA-medicatiepas. Beide groepen vullen gedurende het onderzoek zeven vragenlijsten in. De onderzoekers vergelijken vervolgens onder meer bijwerkingen, de werkzaamheid van de medicijnen en de zorgkosten zoals het aantal consulten en doorverwijzingen.

Wist je dat…?
Eline Beers zes jaar Farmacie studeerde in Utrecht. Tijdens haar promotieonderzoek combineert ze haar kennis over medicijnen met haar interesse in laboratoriumdiagnostiek. ‘Juist die combinatie maakt farmacogenetica voor mij zo interessant.’

Volgens Beers is de samenwerking met huisartsen en apothekers een belangrijk onderdeel van het onderzoek. Juist zij spelen een centrale rol bij het voorschrijven en verstrekken van medicijnen. Binnen de studie kunnen daarom niet alleen huisartsen, maar ook apothekers de DNA-test aanvragen.

Van wetenschap naar de praktijk
‘Apothekers hebben veel kennis over farmacogenetica en medicijnen en kunnen huisartsen hierbij goed ondersteunen. Als een huisarts een farmacogenetische test aanvraagt, wordt deze rechtstreeks vergoed door de zorgverzekering. Bij een aanvraag door een apotheker is dat nu meestal nog niet het geval. Binnen P4CARE verloopt de aanvraag ook via de apotheker. Dat is bijzonder.’

Beers hoopt dat farmacogenetisch testen in de toekomst eerder kan worden aangeboden aan mensen die met antidepressiva beginnen. ‘Wij willen graag van reactief naar preventief testen,’ benadrukt zij. ‘In plaats van pas te testen als er problemen ontstaan, zouden huisartsen en apothekers de test direct bij het eerste consult kunnen aanvragen. Zo kan een DNA-medicatiepas de patiënt en arts helpen sneller tot een passende behandeling te komen.’

Vandaag DNA-onderzoek, morgen jouw verhaal
Dit artikel is onderdeel van een serie over DNA met als titel ‘Vandaag DNA-onderzoek, morgen jouw verhaal’. In deze serie vertellen we over de taal achter DNA. Elke dag doen onderzoekers ontdekkingen waardoor we de taal van DNA steeds beter kunnen lezen. Deze ontdekkingen helpen ons om meer te begrijpen over erfelijkheid, ziekte en behandeling. Meer weten over DNA? Je vindt meer informatie op: www.erasmusmc.nl/DNA.

Bron: Erasmus MC